Ngày 7/10/2026, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố giải Nobel Hóa học 2026 thuộc về hai nhà khoa học Henri B. Kagan (Pháp) và Kenso Soai (Nhật Bản), nhờ những khám phá về hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng — những công trình góp phần giải đáp một bí ẩn hóa học tồn tại hơn một thế kỷ. Giải thưởng trị giá 12 triệu kronor Thụy Điển, chia đều cho hai nhà khoa học.

Vì sao phân tử cũng có "tay trái" và "tay phải"?

Hãy nhìn vào hai bàn tay của chúng ta. Bàn tay trái và bàn tay phải có cấu tạo tương tự, là hình ảnh phản chiếu của nhau; tuy nhiên dù xoay thế nào, chúng cũng không thể chồng khít hoàn toàn. Trong hóa học, nhiều phân tử có đặc điểm tương tự: cùng thành phần nguyên tử và cách liên kết, nhưng cấu trúc không gian tồn tại dưới hai dạng đối xứng như ảnh trong gương. Hiện tượng này được gọi là tính đối quang (chirality).

Điều đặc biệt là cơ thể sống thường ưu tiên một dạng nhất định. Chẳng hạn, protein trong tế bào được tạo thành chủ yếu từ các amino acid dạng L. Vì sao tự nhiên lại có sự lựa chọn này, thay vì dùng đồng đều cả hai dạng? Đó là câu hỏi khiến các nhà khoa học tìm lời giải suốt nhiều thế hệ.

Henri Kagan và Kenso Soai đã khám phá điều gì?

Hai nhà khoa học tiếp cận vấn đề từ những hướng khác nhau nhưng bổ sung cho nhau. Henri B. Kagan nghiên cứu các phản ứng dùng chất xúc tác bất đối xứng, và phát hiện rằng một chênh lệch nhỏ giữa hai dạng đối quang của chất xúc tác có thể tạo ra sự chênh lệch lớn hơn nhiều trong sản phẩm — hiện tượng gọi là hiệu ứng phi tuyến. Nói đơn giản, phản ứng không phải lúc nào cũng phản ánh trực tiếp tỷ lệ ban đầu của các chất tham gia.

Kenso Soai chứng minh rằng trong một số phản ứng, sản phẩm có thể đóng vai trò xúc tác để tạo thêm chính nó — quá trình gọi là tự xúc tác. Đặc biệt, một ưu thế đối quang rất nhỏ ban đầu có thể được khuếch đại qua nhiều chu kỳ phản ứng, khiến một dạng phân tử dần chiếm ưu thế áp đảo. Đây được biết đến là phản ứng Soai.

Vì sao khám phá này quan trọng với ngành dược phẩm?

Hãy tưởng tượng một loại thuốc có hai dạng phân tử giống nhau như hai bàn tay. Dù thành phần hóa học giống nhau, chúng có thể tương tác khác nhau với các cấu trúc sinh học trong cơ thể: một dạng có tác dụng điều trị mong muốn, còn dạng kia có thể kém hiệu quả hoặc gây tác dụng không mong muốn. Vì vậy, các nhà hóa học cần phương pháp kiểm soát phản ứng để ưu tiên tạo ra dạng phân tử phù hợp.

Những nghiên cứu được trao Nobel năm nay đóng góp vào nền tảng khoa học cho tổng hợp bất đối xứng, có ý nghĩa đặc biệt với nghiên cứu và sản xuất dược phẩm. Điều này không có nghĩa hai nhà khoa học vừa phát minh một loại thuốc mới — giải thưởng ghi nhận các khám phá hóa học cơ bản, với giá trị ứng dụng lâu dài.

Một bước tiến giúp hiểu thêm về nguồn gốc sự sống

Ý nghĩa của Nobel Hóa học 2026 không dừng ở ngành dược. Nghiên cứu của Kagan và Soai còn giúp giải thích một phần câu hỏi lớn hơn: làm thế nào sự sống phát triển theo hướng ưu tiên một dạng phân tử nhất định? Một chênh lệch ban đầu rất nhỏ có thể được khuếch đại thành khác biệt lớn — cơ chế này cung cấp manh mối quan trọng để nghiên cứu hiện tượng homochirality (tính đồng nhất về chiều đối quang của các phân tử sinh học). Tuy nhiên, các khám phá chưa phải lời giải hoàn chỉnh cho nguồn gốc sự sống; chúng chứng minh những cơ chế hóa học có thể tạo ra và khuếch đại sự ưu tiên một dạng phân tử.

Nobel cho những khám phá vượt thời gian

Khi được thông báo đoạt giải, Kenso Soai (76 tuổi) đang đi mua sắm; ông bày tỏ niềm vui được chia sẻ giải cùng Henri Kagan, nhà khoa học Pháp 95 tuổi. Câu chuyện cho thấy một đặc điểm của khoa học cơ bản: có những nghiên cứu cần hàng chục năm để giá trị của chúng được nhìn nhận đầy đủ.

Kết luận: một khác biệt nhỏ có thể tạo nên tác động lớn

Nobel Hóa học 2026 tôn vinh hai nhà khoa học đã góp phần lý giải cách phản ứng hóa học lựa chọn và khuếch đại một dạng phân tử trong hai dạng đối xứng. Từ cấu trúc phân tử đến công nghệ sản xuất thuốc, khám phá này cho thấy những khác biệt tưởng chừng rất nhỏ có thể dẫn đến kết quả vô cùng quan trọng. Đôi khi, để hiểu thêm về sự sống, khoa học phải bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản: vì sao hai thứ giống nhau như hình trong gương lại không hoàn toàn giống nhau?

Câu hỏi thường gặp

  • Ai đoạt Nobel Hóa học 2026? — Henri B. Kagan (Pháp) và Kenso Soai (Nhật Bản), công bố ngày 7/10/2026.
  • Giải cho công trình gì? — Hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng.
  • Tính đối quang (chirality) là gì? — Hiện tượng phân tử tồn tại ở hai dạng đối xứng như ảnh trong gương, không chồng khít được (như tay trái và tay phải).
  • Khám phá này dùng để làm gì? — Nền tảng cho tổng hợp bất đối xứng, giúp sản xuất thuốc, hương liệu và vật liệu ưu tiên đúng dạng phân tử mong muốn.